An toàn dao kéo trong bếp gói trong vài luật cứng: dao luôn sắc, thớt không trượt, không cắt trên lòng bàn tay, dao rơi thì lùi lại chứ không chụp, và không bao giờ để dao chìm trong chậu nước. Phần lớn vết đứt tay ở bếp nhà không do kém khéo mà do vi phạm một trong những luật này lúc vội. Bị đứt thì ép chặt vết thương ít nhất 10 phút; máu không cầm, vết sâu hở mép hay ngón tay tê thì đi cơ sở y tế.
Vì sao dao cùn nguy hiểm hơn dao sắc
Nghe ngược nhưng đúng. Dao sắc cắn ngay vào vỏ cà chua, vỏ hành; bạn chỉ cần lực nhẹ và điều khiển được nó. Dao cùn trượt trên bề mặt trơn, buộc bạn ấn mạnh hơn — và khi nó trượt, cả lực ấn đó lao theo hướng không lường trước, thường là về phía tay đang giữ. Vết cắt bằng dao cùn cũng thường nham nhở hơn, lâu lành hơn. Cách giữ dao sắc nằm ở bài mài dao bằng đá trong danh mục này.
Luật cầm, đặt, mang và rửa dao
| Tình huống | Làm đúng | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Đặt dao xuống | Đặt nằm phẳng trên thớt, lưỡi quay vào trong, xa mép bàn | Để dao chìa ra ngoài mép bàn, lưỡi hướng ra ngoài |
| Đi lại khi cầm dao | Mũi dao chĩa xuống đất, lưỡi hướng ra sau, dao áp sát đùi; báo "dao" khi đi qua người khác | Cầm dao vung tay khi nói chuyện |
| Đưa dao cho người khác | Đặt xuống thớt cho người kia tự cầm, hoặc đưa cán, lưỡi hướng xuống | Đưa mũi dao về phía người nhận |
| Dao rơi | Lùi lại, để dao rơi hẳn rồi mới nhặt | Theo phản xạ đưa tay hoặc chân ra chụp |
| Rửa dao | Rửa riêng ngay sau khi dùng, lưỡi quay ra xa tay, lau từ sống ra ngoài | Thả dao vào chậu nước xà phòng đầy bát đĩa |
| Cất dao | Thanh nam châm treo tường, khe gỗ, hoặc bao lưỡi | Để lẫn trong ngăn kéo với muôi, kéo |
| Mở bao bì, cắt dây | Dùng kéo | Dùng mũi dao bếp, dễ mẻ mũi và trượt |
Luật chậu nước đáng nói riêng: con dao nằm dưới lớp bọt xà phòng là con dao vô hình. Người thứ hai thò tay vào rửa bát sẽ là người bị đứt. Bếp chuyên nghiệp cấm việc này tuyệt đối.
Những động tác cắt dễ gây tai nạn nhất
Cắt trên lòng bàn tay
Bổ quả bơ, cắt đôi cái bánh mì, gọt xoài trên tay rồi chém thẳng vào hạt — các phòng cấp cứu ở nhiều nước ghi nhận vết đứt lòng bàn tay vì quả bơ đủ nhiều để có tên gọi riêng. Cách đúng: đặt quả lên thớt, cắt từ trên xuống. Bỏ hạt bơ bằng thìa, không dùng mũi dao bổ vào hạt khi quả đang nằm trong lòng bàn tay.
Cắt về phía người
Gọt vỏ bằng dao gọt kiểu ngón cái tì vào quả là động tác truyền thống, nhưng phải chậm, nhát ngắn, và ngón cái đặt dưới đường đi của lưỡi. Khi mệt hoặc vội, chuyển sang dụng cụ nạo vỏ, nạo ra xa người.
Nguyên liệu tròn lăn
Củ hành, khoai, cà rốt, quả chanh đặt tròn trên thớt sẽ lăn khi dao hạ xuống. Luôn cắt một mặt phẳng nhỏ trước, đặt mặt đó xuống thớt.
Chặt bằng dao mỏng
Dùng dao bếp mỏng hoặc dao Nhật để chặt xương, bổ bí đỏ cứng bằng cách lắc lưỡi — lưỡi có thể mẻ và mảnh kim loại văng ra, hoặc dao bật lại. Dùng dao chặt dày cho xương và củ quả cứng; với bí đỏ, cắt bỏ đầu, dựng đứng, cắt từ trên xuống từng đoạn.
Bàn bào lát
Mandoline luôn đi với tay cầm bảo vệ hoặc găng chống cắt. Chi tiết trong bài tỉa và cắt rau củ cùng danh mục.
Kéo bếp: dụng cụ bị coi thường
Kéo bếp làm nhanh và an toàn hơn dao ở nhiều việc: cắt cánh gà, xẻ dọc lưng gà để nướng, cắt râu tôm, cắt rau thơm vào bát, cắt bánh tráng, cắt mì sợi trong nồi. Vài điều cần biết:
- Dùng kéo bếp riêng, không dùng chung kéo văn phòng hay kéo cắt hoa.
- Kéo tháo rời được hai lưỡi dễ làm sạch hơn: thịt và máu đọng ở khớp kéo là chỗ vi khuẩn sống lâu.
- Đừng dùng kéo bếp cắt xương to — lưỡi có thể mở khớp hoặc trượt; dùng dao chặt.
- Đưa kéo cho người khác giống như đưa dao: khép lưỡi lại, đưa phần tay cầm.
Găng chống cắt và các lớp bảo vệ
Găng chống cắt làm từ sợi đặc biệt hoặc lưới kim loại giảm rủi ro vết đứt khi dùng mandoline, khi lọc cá, mở hàu, hay khi người mới tập thái nhanh. Găng thường được ghi mức chống cắt theo tiêu chuẩn như EN 388 (châu Âu) hoặc ANSI/ISEA 105 (Mỹ). Hai điều cần nhớ:
- Găng chống cắt, không chống đâm: mũi dao nhọn vẫn có thể xuyên qua.
- Găng không thay được tư thế đúng. Dùng găng mà vẫn để ngón cái chìa ra thì sớm muộn vẫn đứt.
Sơ cứu vết đứt tay và khi nào đi viện
Dưới đây là kiến thức sơ cứu phổ thông, không thay thế khám bệnh.
- Ngừng cắt, đặt dao xuống ở chỗ an toàn.
- Rửa vết thương dưới vòi nước sạch để trôi bẩn.
- Ép trực tiếp bằng gạc hoặc khăn sạch, liên tục ít nhất 10 phút, đừng mở ra xem giữa chừng.
- Nâng tay cao hơn tim.
- Băng lại khi máu đã cầm. Trong bếp, đeo thêm găng nilon ra ngoài băng để vết thương không dính nước và băng không rơi vào thức ăn.
| Dấu hiệu | Việc nên làm |
|---|---|
| Máu không cầm sau khoảng 10–15 phút ép liên tục | Đi cơ sở y tế |
| Vết cắt sâu, hở mép, thấy mỡ hoặc mô bên dưới | Đi khám, có thể cần khâu |
| Ngón tay tê, mất cảm giác, không gập duỗi bình thường | Đi khám ngay — có thể tổn thương dây thần kinh, gân |
| Vết thương do dao gỉ, bẩn, chưa rõ đã tiêm phòng uốn ván | Đi khám để được tư vấn tiêm phòng |
| Máu phun thành tia, hoặc đứt rời một phần ngón tay | Gọi cấp cứu 115; phần bị đứt bọc gạc sạch ẩm, cho vào túi kín, đặt túi lên đá lạnh (không để đá chạm trực tiếp) |
| Vết thương sưng, nóng, đỏ lan, chảy mủ vài ngày sau | Đi khám — dấu hiệu nhiễm trùng |
Bỏng và các tai nạn khác của nghề bếp có bài riêng trong danh mục nghề bếp chuyên nghiệp.
Cách tự kiểm ở bếp nhà
- Thử thớt: đẩy nhẹ thớt bằng một ngón tay. Trượt là phải lót khăn ẩm.
- Thử dao: đặt lưỡi lên vỏ cà chua, kéo nhẹ không ấn. Không cắn vào vỏ là dao cần mài.
- Đếm dao trong ngăn kéo: có con dao nào nằm trần lẫn với muôi, kéo? Chuyển ra thanh nam châm hoặc lắp bao lưỡi.
- Nhìn chậu rửa: có con dao nào đang ngâm không? Nếu có, đó là thói quen phải bỏ hôm nay.
- Kiểm hộp sơ cứu: gạc, băng dính y tế, găng nilon nằm trong tầm với từ bếp, không phải ở tầng trên.
- Thử phản xạ: lần tới làm rơi muôi gỗ, để ý tay mình có đưa ra chụp không. Nếu có, tập nói thành tiếng "lùi" mỗi khi đồ rơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dao cùn dễ gây đứt tay hơn dao sắc?
Dao cùn trượt trên bề mặt trơn nên bạn phải ấn mạnh hơn. Khi nó trượt, lực ấn lao về hướng khó lường, thường về phía tay giữ nguyên liệu. Dao sắc cắt với lực nhẹ và dễ điều khiển.
Bị đứt tay khi nấu ăn phải làm gì?
Rửa vết thương dưới nước sạch, ép chặt bằng gạc sạch ít nhất 10 phút và nâng tay cao. Khi máu cầm, băng lại và đeo găng nilon nếu còn nấu. Máu không cầm, vết sâu hở mép hoặc ngón tay tê thì đi cơ sở y tế.
Vết đứt tay thế nào thì cần khâu?
Vết sâu, hở mép, thấy mô bên dưới, dài hoặc ở chỗ gập như khớp ngón thường cần bác sĩ đánh giá và có thể phải khâu. Không tự đoán ở nhà nếu không chắc. Đi khám sớm giúp vết thương lành tốt hơn.
Dao rơi có nên chụp lại không?
Không. Lùi lại và để dao rơi hẳn xuống sàn rồi mới nhặt. Phản xạ chụp dao rơi gây nhiều vết đứt lòng bàn tay rất sâu. Đi giày kín mũi trong bếp cũng giúp bảo vệ chân.
Găng chống cắt có chống được dao đâm không?
Găng chống cắt giảm rủi ro khi lưỡi dao trượt ngang, nhưng thường không chống được mũi dao đâm thẳng. Nó hữu ích khi dùng mandoline, lọc cá, mở hàu. Găng không thay thế được tư thế cầm dao đúng.