Ngộ độc thực phẩm thường biểu hiện bằng buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, có khi sốt, xuất hiện từ vài giờ đến vài ngày sau khi ăn. Phần lớn ca nhẹ tự khỏi trong một hai ngày nếu được bù nước đầy đủ. Cần đi viện hoặc gọi cấp cứu 115 khi có dấu hiệu mất nước, nôn liên tục không uống được, sốt cao, đi ngoài ra máu, tiêu chảy kéo dài nhiều ngày, hoặc bất kỳ triệu chứng thần kinh nào như nhìn mờ, nói khó, nuốt khó, yếu cơ. Bài này là kiến thức phổ thông, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ.
Thủ phạm thường gặp
| Tác nhân | Hay liên quan tới | Khởi phát (tham khảo) | Triệu chứng nổi bật |
|---|---|---|---|
| Norovirus | Đồ ăn do người bệnh chế biến, hải sản có vỏ, nước | Khoảng 12–48 giờ | Nôn, tiêu chảy, lây rất nhanh |
| Salmonella | Gia cầm, trứng, thịt chưa chín | Khoảng 6 giờ – vài ngày | Tiêu chảy, sốt, đau bụng |
| Campylobacter | Gia cầm chưa chín, nhiễm chéo | Khoảng 2–5 ngày | Tiêu chảy (có thể có máu), sốt, đau bụng |
| Tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) | Đồ ăn chế biến bằng tay rồi để ở nhiệt độ phòng | Nhanh, khoảng 30 phút – 8 giờ | Nôn dữ dội, đau quặn bụng |
| Bacillus cereus | Cơm, mì, bún để lâu | Dạng nôn: vài giờ; dạng tiêu chảy: chậm hơn | Nôn hoặc tiêu chảy |
| Clostridium perfringens | Món hầm, nước dùng lượng lớn làm nguội chậm | Khoảng 6–24 giờ | Tiêu chảy, đau quặn bụng |
| Clostridium botulinum (độc tố botulinum) | Đồ hộp, đồ đóng gói kín làm không đúng cách | Thường 12–72 giờ | Nhìn mờ, sụp mí, nói khó, nuốt khó, yếu cơ — cấp cứu ngay |
Thời gian khởi phát lấy theo tài liệu của CDC và các cơ quan y tế; mỗi người, mỗi ca có thể khác. Ở Việt Nam, vụ ngộ độc botulinum liên quan tới sản phẩm pate chay đóng hộp năm 2020 là lời nhắc rằng ngộ độc thực phẩm không chỉ là đau bụng.
Ngộ độc do chất độc tự nhiên và hoá chất
Ngoài vi khuẩn, virus, có những ca ngộ độc do chất độc có sẵn trong thực phẩm — thường nặng hơn và cần cấp cứu sớm:
- Cá nóc: chứa tetrodotoxin, không bị phá huỷ khi nấu. Triệu chứng tê môi, lưỡi, chân tay, yếu cơ, khó thở. Không ăn cá nóc.
- Nấm độc: nhiều loại nấm rừng trông giống nấm ăn được. Một số loại gây triệu chứng muộn sau nhiều giờ, khi gan thận đã bị tổn thương. Không hái, không ăn nấm lạ.
- Cóc: da, gan, trứng cóc có độc.
- Măng, sắn (khoai mì) chưa xử lý: có thể chứa chất sinh cyanide; cần bóc vỏ, ngâm, luộc bỏ nước đúng cách.
- Rượu không rõ nguồn gốc: nguy cơ ngộ độc methanol, gây nhìn mờ, lơ mơ — cấp cứu ngay.
Với các trường hợp này, đừng đợi xem triệu chứng có tự hết không: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu thức ăn nếu còn.
Khi nào cần đi viện hoặc gọi 115
- Dấu hiệu mất nước: khát nhiều, môi khô, tiểu rất ít hoặc không tiểu, chóng mặt khi đứng dậy, mệt lả; ở trẻ nhỏ: khóc không có nước mắt, mắt trũng, li bì.
- Nôn liên tục, không giữ được nước uống.
- Sốt cao.
- Đi ngoài ra máu hoặc phân đen.
- Tiêu chảy kéo dài quá vài ngày.
- Đau bụng dữ dội, liên tục.
- Bất kỳ triệu chứng thần kinh nào: nhìn mờ, nhìn đôi, sụp mí, nói khó, nuốt khó, tê bì, yếu cơ, khó thở, lơ mơ.
- Người bệnh là trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc có bệnh nền.
- Nhiều người cùng ăn một món và cùng bị.
Xử trí ban đầu với ca nhẹ
- Bù nước là quan trọng nhất: uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên. Dung dịch bù nước điện giải (như ORS, oresol) pha đúng theo hướng dẫn trên gói — pha sai tỷ lệ có thể gây hại.
- Nghỉ ngơi, ăn lại dần bằng đồ dễ tiêu (cháo, súp) khi đỡ nôn.
- Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy, nhất là cho trẻ em, hoặc khi có sốt, phân có máu — hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.
- Không tự ý dùng kháng sinh: nhiều ca do virus hoặc độc tố, kháng sinh không có tác dụng.
- Theo dõi các dấu hiệu nguy hiểm ở trên; xuất hiện là đi khám.
- Giữ lại mẫu thức ăn nghi ngờ (nếu còn) để cơ quan y tế kiểm tra khi cần.
Khi nhiều người cùng bị
Ngộ độc sau đám cưới, đám giỗ, bếp ăn tập thể cần được báo cho cơ sở y tế hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm địa phương. Việc này giúp tìm nguyên nhân, ngăn thêm người bị và cũng giúp bác sĩ chẩn đoán đúng.
Phòng hơn chữa: năm chìa khoá của WHO
| Chìa khoá | Trong bếp nhà |
|---|---|
| Giữ sạch | Rửa tay, rửa dụng cụ, giữ bếp sạch |
| Tách sống và chín | Thớt, dao, đĩa riêng; xếp tủ lạnh sống dưới chín trên |
| Nấu chín kỹ | Gia cầm 74 °C, thịt xay 71 °C; hâm lại 74 °C |
| Giữ thực phẩm ở nhiệt độ an toàn | Không để ngoài quá 2 giờ (1 giờ khi trời nóng); làm nguội nhanh |
| Dùng nước và nguyên liệu an toàn | Nước sạch; thực phẩm tươi, rõ nguồn; không dùng đồ hộp phồng, móp, rò |
Góc nhìn hôm nay
Hầu hết ngộ độc thực phẩm ở nhà phòng được bằng vài thói quen đã nói trong các bài khác của mục này. Nhưng khi đã xảy ra, điều quan trọng nhất là nhận ra lúc nào cần giúp đỡ. Hãy lưu sẵn số 115 và địa chỉ cơ sở y tế gần nhà, giữ vài gói bù nước điện giải trong tủ thuốc, và nhớ một nguyên tắc: triệu chứng thần kinh sau khi ăn là cấp cứu, không chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu ngộ độc thực phẩm là gì?
Thường gặp nhất là buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, có khi sốt, xuất hiện từ vài giờ đến vài ngày sau khi ăn. Một số loại ngộ độc như botulinum, cá nóc, nấm độc gây triệu chứng thần kinh và cần cấp cứu ngay.
Ngộ độc thực phẩm khi nào cần đi viện?
Khi có dấu hiệu mất nước, nôn liên tục không uống được, sốt cao, đi ngoài ra máu, tiêu chảy kéo dài, đau bụng dữ dội, có triệu chứng thần kinh, hoặc người bệnh là trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền. Gọi 115 khi cần.
Bị ngộ độc nhẹ nên làm gì tại nhà?
Bù nước bằng cách uống từng ngụm nhỏ, dùng dung dịch bù điện giải pha đúng hướng dẫn trên gói, nghỉ ngơi và ăn lại dần đồ dễ tiêu. Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh, và theo dõi dấu hiệu nguy hiểm.
Ngộ độc botulinum có biểu hiện gì?
Thường gồm nhìn mờ hoặc nhìn đôi, sụp mí, nói khó, nuốt khó, khô miệng và yếu cơ lan dần, có thể gây khó thở. Đây là cấp cứu: cần đến bệnh viện ngay và báo đã ăn món gì.
Có nên uống thuốc cầm tiêu chảy khi bị ngộ độc?
Không nên tự ý dùng, nhất là cho trẻ em hoặc khi có sốt, phân có máu, vì có thể làm bệnh nặng hơn. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.
