Một thìa canh đong chuẩn là ≈ 15 ml, một thìa cà phê đong chuẩn là ≈ 5 ml — đó là thể tích. Còn bao nhiêu gam thì tuỳ thứ trong thìa: 1 thìa canh nước ≈ 15 g, đường cát ≈ 12–13 g, dầu ăn ≈ 14 g, bột mì chỉ ≈ 8 g, còn muối có thể từ khoảng 9 g tới 18 g tuỳ hạt to hay mịn. Thìa ăn cơm, ăn canh trong nhà lại thường không đúng 15 ml, nên muốn chuẩn phải dùng bộ thìa đong hoặc cân.
Thìa đong không phải thìa ăn
Công thức ghi "1 thìa canh" (tablespoon, viết tắt tbsp hoặc T) và "1 thìa cà phê" (teaspoon, tsp hoặc t) là nói tới thìa đong có dung tích quy ước. Thìa ăn canh, thìa cà phê khuấy ly trong nhà là đồ dùng để ăn, dung tích dao động khá rộng tuỳ kiểu dáng, và thường nhỏ hơn thìa đong.
Ngay cả thìa đong cũng không giống nhau giữa các nước:
| Loại thìa | Dung tích | Dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Thìa cà phê (teaspoon) Mỹ | ≈ 4,93 ml | Công thức Mỹ |
| Thìa cà phê hệ mét | 5 ml | Phần lớn các nước, sách Việt |
| Thìa canh (tablespoon) Mỹ | ≈ 14,8 ml (3 teaspoon) | Công thức Mỹ |
| Thìa canh hệ mét | 15 ml | Anh, châu Âu, sách Việt |
| Thìa canh Úc | 20 ml (4 teaspoon) | Công thức Úc |
Chênh giữa Mỹ và hệ mét gần như không đáng kể. Nhưng thìa canh Úc lớn hơn một phần ba: làm theo công thức Úc mà dùng thìa 15 ml thì thiếu 25% — với bột nở hoặc muối, đó là khác biệt thấy rõ.
Bảng khối lượng một thìa đong gạt phẳng
Các con số dưới đây là giá trị xấp xỉ theo bảng quy đổi phổ biến (King Arthur Baking, Serious Eats và các bảng khối lượng riêng thực phẩm), với thìa đong gạt phẳng, không nén. Hãy coi chúng là điểm xuất phát, không phải chân lý.
| Nguyên liệu | 1 thìa cà phê (5 ml) | 1 thìa canh (15 ml) |
|---|---|---|
| Nước | ≈ 5 g | ≈ 15 g |
| Dầu ăn | ≈ 4,5 g | ≈ 13,5–14 g |
| Nước mắm, xì dầu | ≈ 6 g | ≈ 17–18 g |
| Mật ong | ≈ 7 g | ≈ 21 g |
| Đường cát trắng | ≈ 4 g | ≈ 12–13 g |
| Bột mì | ≈ 2,5–3 g | ≈ 7,5–8 g |
| Muối tinh (muối bàn, hạt mịn) | ≈ 6 g | ≈ 18 g |
| Muối kosher Morton | ≈ 4,8 g | ≈ 14–15 g |
| Muối kosher Diamond Crystal | ≈ 2,8–3 g | ≈ 8,5–9 g |
| Men nở khô (instant) | ≈ 3 g | ≈ 9 g |
| Bột nở (baking powder) | ≈ 4 g | ≈ 12 g |
| Bơ | ≈ 4,7 g | ≈ 14 g |
Hai dòng muối kosher được đưa vào không phải để quảng cáo, mà vì công thức Mỹ hay ghi tên loại muối cụ thể, và chúng là ví dụ kinh điển về chuyện cùng là "muối", cùng một thìa, nhưng nặng gần gấp đôi nhau. Cùng một gói men nở 7 g mà bao bì Mỹ ghi là 2¼ thìa cà phê — đó là chỗ ra con số ≈ 3 g mỗi thìa.
Muối: lý do lớn nhất để cân thay vì đong thìa
Muối là nguyên liệu nguy hiểm nhất khi đong bằng thìa. Thứ quyết định độ mặn là khối lượng muối, còn thứ thìa đo là thể tích, gồm cả khe hở giữa các hạt.
- Muối tinh hạt mịn xếp khít, ít khe hở, một thìa nặng nhất.
- Muối hạt to (muối biển hạt, muối hột) có nhiều khe hở hơn giữa các hạt, một thìa gạt phẳng thường nhẹ hơn muối tinh. Nhưng muối hột Việt Nam không đồng đều cỡ hạt, có mẻ hạt to như hạt đậu, có mẻ vụn, và thường còn ẩm — nên không có một con số chung tin được.
- Muối vảy (kiểu muối hoa, muối vảy dùng rắc mặt) rất xốp, nhẹ nhất.
Hệ quả: công thức ghi "1 thìa canh muối" mà không nói loại muối là công thức thiếu thông tin. Người viết dùng muối hạt to, người làm theo dùng muối tinh, món mặn hơn có khi tới gấp rưỡi. Cách chữa duy nhất là ghi gam. Bài về tỷ lệ muối theo phần trăm khối lượng trong danh mục này sẽ chỉ bạn nêm theo gam ra sao.
Gạt phẳng, vun ngọn và "một nhúm"
Công thức có thể ghi "1 thìa đầy", "1 thìa vun", "1 thìa gạt". Những chữ này làm lệch thêm một lần nữa:
- Gạt phẳng (level): xúc đầy rồi dùng sống dao gạt ngang miệng thìa. Đây là chuẩn khi công thức không nói gì thêm.
- Vun ngọn (heaped): bột chất cao trên miệng thìa. Với bột mịn có thể nặng ≈ gấp rưỡi tới gấp đôi thìa gạt phẳng, tuỳ tay.
- Một nhúm (pinch): lượng kẹp được giữa ngón cái và ngón trỏ. Một số bộ thìa đong có ghi "pinch" và "dash" với dung tích rất nhỏ, nhưng các nhà sản xuất không thống nhất với nhau. Coi nó là "một chút, dưới 1 g", và với muối thì cân nếu món nhạy.
Chất lỏng thì không có gạt phẳng, nhưng có mặt khum: đổ đầy tới khi nước gần tràn miệng thìa là một thìa đầy. Đổ thiếu một chút ở mép là mất 10–20% thể tích mà không nhận ra.
Đong chất sánh và chất dính
Mật ong, mạch nha, nước màu, tương ớt, sữa đặc là những thứ đong thìa sai nhiều nhất vì dính lại trong thìa. Hai cách xử lý:
- Cân thẳng vào nồi: đặt nồi lên cân, trừ bì, rót tới số gam cần. Không mất giọt nào.
- Tráng thìa bằng dầu trước khi đong mật ong, mạch nha: chất sánh trượt ra gần hết. Nếu công thức có dầu, đong dầu trước rồi dùng chính cái thìa đó đong mật ong.
Khi nào thìa vẫn ổn
Thìa đong vẫn là dụng cụ tốt cho những lượng rất nhỏ mà cân bếp 1 g đo không nổi, như ¼ thìa cà phê quế bột, ½ thìa cà phê tiêu xay, vì sai số của cân 1 g ở mức 1–2 g lúc ấy lại lớn hơn sai số của thìa. Nguyên tắc chung:
- Dưới khoảng 5 g: thìa đong hoặc cân tiểu ly 0,1 g.
- Từ 5 g trở lên: cân bếp.
- Muối, men, bột nở, đường trong bánh: luôn cân nếu có thể.
Cách tự kiểm ở bếp nhà
Bộ thìa nhà bạn là bộ thìa duy nhất quan trọng. Kiểm nó trong mười phút:
- Đo dung tích: đặt cốc nhỏ lên cân, trừ bì, đổ đầy một thìa nước vào cốc. Nước ≈ 1 g/ml, nên số gam chính là số ml. Thìa canh đong chuẩn phải ra ≈ 15 g, thìa cà phê ≈ 5 g. Làm tương tự với thìa ăn canh trong nhà — nhiều người ngạc nhiên vì nó nhỏ hơn thìa đong.
- Cân thìa muối nhà mình: gạt phẳng một thìa canh muối đang dùng, cân 3 lần, lấy trung bình. Dán con số đó lên lọ muối.
- Cân thìa đường, thìa nước mắm: làm như trên. Từ nay công thức ghi thìa, bạn tự đổi ra gam theo đúng đồ nhà mình.
- Kiểm bộ thìa mới mua: thìa đong rẻ tiền đôi khi sai vài phần trăm so với vạch ghi. Đo bằng nước như bước 1 trước khi tin.
Câu hỏi thường gặp
1 thìa canh bằng bao nhiêu ml?
Thìa canh đong theo hệ mét là 15 ml, theo Mỹ là ≈ 14,8 ml, hai mức này coi như bằng nhau. Riêng thìa canh trong công thức Úc là 20 ml. Thìa ăn canh dùng trong bữa cơm thường không đúng 15 ml, nên cần dùng thìa đong khi làm theo công thức.
1 thìa cà phê muối bao nhiêu gam?
Muối tinh hạt mịn khoảng 6 g mỗi thìa cà phê gạt phẳng. Muối hạt to và muối vảy nhẹ hơn, có loại chỉ khoảng một nửa. Vì cùng một thìa mà khối lượng chênh nhiều như vậy, nên cân muối bằng gam là cách duy nhất để món mặn đúng như công thức.
1 thìa canh đường bao nhiêu gam?
Đường cát trắng khoảng 12–13 g cho một thìa canh 15 ml gạt phẳng, tức một thìa cà phê khoảng 4 g. Đường nâu nén chặt nặng hơn, đường bột nhẹ hơn. Làm bánh thì nên cân, vì đường ảnh hưởng tới độ ẩm và màu vỏ bánh.
Thìa cà phê và thìa canh khác nhau bao nhiêu lần?
Một thìa canh bằng 3 thìa cà phê theo cả chuẩn Mỹ lẫn hệ mét (15 ml và 5 ml). Riêng chuẩn Úc, một thìa canh 20 ml bằng 4 thìa cà phê. Khi đọc công thức nước ngoài, nên xem nguồn từ nước nào trước khi đong.
Không có thìa đong thì dùng thìa ăn được không?
Được, nếu bạn đo dung tích thìa ăn nhà mình trước: cân một thìa nước, số gam chính là số ml. Biết thìa nhà mình chứa bao nhiêu ml thì quy đổi được. Với muối và men nở, tốt nhất vẫn là cân trực tiếp bằng gam.
